In / uit in de maatschappij

Als een financieel genie een product bedenkt dat zijn baas en dus hem zelf koffers met geld gaat opleveren, doet hij dat misschien omdat hij een groot huis belangrijk vindt. Als een vrouw elke dag op de pof kleding koopt bij Wehkamp, doet zij dat misschien omdat zij de overtuiging heeft dat deze afleiding haar gelukkiger maakt. Als een jongetje van zes (die van mij, om eerlijk te zijn) om een iPod vraagt, doen hij dat misschien omdat het voor hem normaal is geworden in het bezit te zijn van luxe goederen.

Gedrag wordt aangestuurd door waarden en overtuigingen. Die ontstaan door voorbeelden. Door een behoefte erbij te horen. Ieder persoon heeft waarden. Iedere familie heeft waarden. Ieder land heeft waarden. En die verschuiven en veranderen. In al zijn heftigheid, liggen naar onze waarneming onder deze crisis ook verschuivende waarden. Niet alleen hier, maar ook in Amerika. De waarden die hebben bijgedragen tot het ontstaan van de crisis, waren sterk materialistisch georiënteerd: winstmaximalisatie (ten koste van alles), het najagen van eigenbelang, bezit, geld, berekening, rationaliteit, snel resultaat, competitie. Hierdoor worden ‘meer en meer’ en ‘status’ de norm.

Een paar weken geleden zei iemand tegen mij, dat deze crisis min of meer de schuld was van het kapitalisme en ver doorgevoerde vrije marktwerking. Ik was het daar in zoverre mee eens, dat het kapitalisme in zijn aard ongelijkheid kan creëren. Maar een systeem op zichzelf doet niets. Een systeem is abstract. Mensen die een systeem toepassen, doen wel wat.  Mensen die handelen vanuit hun waarden en overtuigingen. Aandeelhouders bijvoorbeeld, die eisen dat hun dividend steevast groeit en groeit. Op die manier is op grote schaal een situatie ontstaan waarin er veel meer is ‘genomen’ (van het milieu, van gemeenschappelijke belangen), dan ‘gegeven’. Misschien is de reden waarom wij in Nederland nog relatief ongeschonden zijn, wel het feit dat wij in het poldermodel per definitie rekening moeten houden met andermans visie en belangen.

De waarden die sinds enige tijd aan dominantie te lijken toenemen, zijn waarden waarin meer oog is voor het grotere belang. Meer ‘zachtere’ waarden, zo je wilt. Wat ik zelf altijd nog als een belangrijk moment heb ervaren, is 2005/2006, waarop zowel Angela Merkel in Duitsland, Michelle Bachelet in Chili en Ellen Johnson in Liberia aan de macht kwamen. Drie vrouwen in een voorheen door mannen gedomineerde politieke rol. Bij de meer ‘zachtere waarden’ horen ook: gemeenschapszin, verbinding, contact, communicatie, diepgang. Denk maar eens aan de leus van Obama, ‘Yes, we can’.

De explosieve toename van virtuele sociale netwerken werkt procesversterkend in het aangaan van verbindingen en gemeenschapszin. Als er ergens vuile was is binnen een bedrijf, weten in no-time miljoenen mensen dit. Informatie over de kwaliteit van producten wordt niet meer op de site van het bedrijf gezocht, maar bij sites waarin gebruikers hun mening geven. Peer-to-peer. Opinies worden in de praktijk niet meer beïnvloed door een afdeling corporate communications, maar door filmpjes op YouTube.

Femke Halsema zei een paar weken geleden dat de crisis een zegen kon zijn voor het milieu. Ik denk dat ook. Maar ik denk dus ook, dat dit komt omdat wij in grote delen van de westerse wereld doorgroeien naar een ander waardenstelsel. En dat de crisis daar een symbool van is. En die andere waarden creëren nieuwe kansen.

Manon Smits
Vilaverde